Pismo Związku Polaków na Łotwie

Prof. dr ĒRIKS JĒKABSONS

Początki polskiego ruchu oporu w Dyneburgu w 1941 roku

Polski ruch oporu był logiczną konsekwencją dobrze zorganizowanego życia społecznego Polaków w Republice Łotewskiej w latach 30., którzy w granicach swoich możliwości bardzo aktywnie i z wielkim patriotyzmem reagowali na początek II wojny światowej - agresję Niemiec i ZSRR na Polskę jesienią 1939 roku. Już w pierwszych dniach września granicę z Polską nielegalnie przekroczyło i przybyło do Wilna sześciu młodych Polaków z Dyneburga, którzy bezskutecznie usiłowali zaciągnąć się na ochotnika do Wojska Polskiego1. Po tygodniu zostali odprawieni z powrotem na Łotwę i po powrocie do domu założyli nielegalną podziemną organizację "Wyzwolenie Polski", której celem była walka z okupantami Polski.

Na czele grupy stanął aktywny polski sportowiec Dyneburga, Franciszek Czechowicz, w jej skład wszedł również syn polskiego posła na Saeimę czterech kadencji, adwokata z Dyneburga, Jana Wierzbickiego - Wiktor Wierzbicki. Jednak na początku grupa ta nie prowadziła żadnej praktycznej działalności, ograniczając się do udzielania różnego rodzaju pomocy internowanym na Łotwie żołnierzom polskim.2 W czasie okupacji sowieckiej trzech z sześciu członków grupy deportowano w czerwcu 1941 roku do Rosji. Jednak po ustanowieniu w mieście niemieckiej władzy okupacyjnej pozostali - F. Czechowicz, P. Spogis i W. Wierzbicki rozpoczęli w lipcu 1941 roku aktywną działalność podziemną, pozyskując większą liczbę nowych członków ze społecznie aktywnego środowiska miejscowej młodzieży polskiej - Henryka Ihnatowicza, Leona Pawłowicza, Mariana Czyżewskiego, Olgierda Natałko i innych.

Członkowie działali w tzw. "trójkach", gromadzili w okolicach broń porzuconą przez wycofujące się wojska sowieckie oraz planowali zdobycie informacji o budowie i funkcjonowaniu nowej administracji niemieckiej w celu dalszego jej przekazania strukturom podziemnym na terenach dawnej Polski (jednym z głównych zadań było nawiązanie z nimi łączności). Mieli ściśle wyznaczone zadania: L. Pawłowicz podjął się gromadzenia informacji o policji, P. Spogis - o kolei, H. Ihnatowicz - o szpitalu w Dyneburgu, F. Czechowicz - o urzędach opieki zdrowia, W. Wierzbicki - o drogach transportowych, M. Czyżewski odpowiadał za łączność między Dyneburgiem a Rygą, O. Natałko badał aparat propagandy okupacyjnej, pozostali - lotnisko.3

Jednocześnie latem 1941 roku w Dyneburgu powstała inna, niezwiązana z "Wyzwoleniem Polski", bardziej poważna organizacja miejscowych Polaków, która działała w podziemnej sieci polskiego Związku Walki Zbrojnej - ZWZ. Już w lutym 1941 roku kierownictwo ZWZ opracowało plan zakładający ewentualny konflikt zbrojny między Niemcami a ZSRR i ostateczną klęskę Niemiec. W takim wypadku liczono się z możliwością rozszerzenia przez ZSRR swoich (i komunizmu) wpływów na Europę Zachodnią i przeciwstawienia się ZWZ tym próbom.4

10 października 1941 roku premier i głównodowodzący polskich sił zbrojnych, generał Władysław Sikorski, wydał polecenie dowódcy ZWZ (od lutego 1942 roku - AK), generałowi Stefanowi Roweckiemu, budowy polskiej sieci wywiadowczej na tyłach Niemców od Bałtyku do Morza Czarnego. W rozkazie zaznaczono, iż dany cel wynika nie tyle z "obecnej sytuacji wojskowej", ile z konieczności przygotowania powstania oraz położenia podwalin pod przyszłą sieć wywiadowczą niepodległej Polski na Wschodzie (w tym celu polecono za wszelką cenę zapobiegać możliwej infiltracji agentów sowieckiego NKWD do powstającej organizacji). Rząd polecił organizację w pierwszej kolejności punktów obserwacyjno-wywiadowczych na głównych morskich i lądowych węzłach transportowych, wśród których obok Mińska, Homla, Kijowa, Dniepropietrowska wymienione zostały również Ryga i Dyneburg. Na dowódców tych punktów polecono wyznaczyć członków ZWZ o następującym zakresie zadań: gromadzenie informacji o administracji cywilnej i wojskowej [terenów okupowanych], sytuacji w wojsku i organach bezpieczeństwa (SS, policji), sytuacji mieszkańców, możliwościach wykorzystania terenów okupowanych dla potrzeb wojskowych i gospodarczych Niemiec, stosunku ludności (Polaków, Rosjan, mniejszości narodowych) do reżimu sowieckiego, planach gospodarczych Niemiec na Ukrainie, w Białorusi, Rosji centralnej i państwach bałtyckich.

Działająca na Łotwie grupa ZWZ była podporządkowana dowództwu okręgu wileńskiego na linii łączności Wilno - Turmonty (dawna polska stacja graniczna) - stacja zemgalska - Demene - Grzywa - Dyneburg. Kilkudziesięciu członków organizacji pod dowództwem byłego porucznika Wojska Polskiego, Stefana Czaplińskiego (przydomek Wiktor), poważnie przygotowywało się nie tylko do działalności wywiadowczej, lecz również do akcji dywersyjnych przeciwko niemieckim urzędom okupacyjnym i na liniach transportowych. Jednak w dniach 4 - 6 grudnia 1941 roku urzędy niemieckie w Dyneburgu przy wydatnej pomocy lokalnego łotewskiego oddziału SD [Sicherheitsdienst - Służba Bezpieczeństwa], którego kierownik Eduards Sovers był świetnie poinformowany o nastrojach w diasporze polskiej Dyneburga dzięki kontaktom towarzyskim swojej małżonki - Polki, aresztowały 17 członków organizacji - Witolda Antoniewicza, Leona Januszewskiego, Wąsowicza, Romana Krutikowa, Józefa Wanaga, Henryka Walpetera, Henryka Wójcickiego, Jana Rasmanowicza i innych.

Końca wojny w więzieniu doczekało się tylko ośmiu z nich (np. urodzony w 1921 r. W. Antoniewicz z gminy Demene został zastrzelony w Ryskim Więzieniu Centralnym 14 kwietnia 1943 roku, zaś L. Januszewski zginął w więzieniu5). Z uwagi na fakt, iż wielu z ww. osób pochodziło z gminy Demene, należy wnioskować, iż działalność organizacji obejmowała nie tylko Dyneburg, lecz również powiat iłłuksztański. Według świadectwa byłego członka polskiego podziemia, Mieczysława Minkiewicza, na początku grudnia 1941 roku co najmniej jeden członek organizacji - Józef Jakuć z gminy Demene zdołał uniknąć aresztowania i ukrył się na terytorium dawnej Polski.6 Później z więzienia w Dyneburgu, w czasie transportu na przesłuchanie w mieście, udało się uciec aresztowanemu dowódcy grupy, S. Czaplińskiemu. Wykryto też magazyn broni organizacji w Dyneburgu, w tym ok. 50 kg materiałów wybuchowych, 50 ręcznych granatów, detonatory.

Po aresztowaniu grupy ZWZ śledztwo stwierdziło również antyniemiecką działalność członków organizacji "Wyzwolenie Polski", która w grudniu 1940 roku liczyła ok. 70 osób z miejscowej młodzieży polskiej. Po kilku dniach aresztowani zostali O. Natałko, L. Pawłowicz i jeszcze dwie osoby, zaś 9 stycznia 1942 roku - F. Czechowicz, W. Wierzbicki, P. Spogis i M. Czyżewski. Jednak aresztowani zdołali przekonać śledztwo, iż organizacja została założona i działała jedynie w celu walki z okupantem sowieckim, zaś po wkroczeniu wojsk niemieckich przerwała wszelką działalność. Zastosowana taktyka miała powodzenie i po 10 dniach wszyscy aresztowani, z wyjątkiem W. Wierzbickiego, zostali zwolnieni z aresztu (Wierzbickiego zwolniono dopiero po roku, gdy rodzinie udało się go wykupić).

Sieć dalekiego wywiadu AK w Dyneburgu, Rydze, Liepāi, Jelgavie, Rēzekne i Krasławiu

W drugiej połowie 1940 roku II Oddział (wywiadowczy) ZWZ rozpoczął pracę nad budową sieci wywiadowczej w okręgu wileńskim. Po rozpoczęciu wojny niemiecko-sowieckiej sieć została poszerzona o tereny leżące poza granicami dawnej Polski. Zgodnie z rozkazem rządu polskiego na wygnaniu sieć należało maksymalnie poszerzyć w kierunku wschodnim, obejmując według możności tyły frontu niemieckiego. W tym celu w Oddziale II Dowództwa ZWZ powołano specjalną komórkę pod kryptonimem "WW-72". Kontrolowane przez nią terytorium zostało podzielone na trzy odcinki: "O-I" (Białoruś z bazą w Baranowiczach), "O-II" (Wilno, Dyneburg, Ryga, Smoleńsk z bazą w Wilnie), "O-III" (Ukraina na wschód od Lwowa). Według relacji oficerów zaangażowanych w działalność wywiadowczą AK, węzeł kolejowy w Dyneburgu był uważany za ważny punkt transportowy, zaś Ryga - za ważny punkt łączności kolejowej i morskiej (port ryski wzbudzał nawet większe zainteresowanie, niż port w Królewcu).

W 1941 roku przybył do Rygi7 emisariusz "O-II" z Wilna - kapitan Jan Kaliszek ("Waligóra"), który nawiązał kontakt z profesorem Uniwersytetu Łotewskiego, Stanisławem Kolbuszewskim (obywatel Polski, od początku lat 30. zamieszkał w Rydze i wykładał na UŁ, zaadaptował się również doskonale w łotewskiej społeczności Rygi). Profesor zorganizował w swoim mieszkaniu spotkanie emisariusza z byłym sierżantem-pilotem 4. pułku lotnictwa Wojska Polskiego, Sewerynem Faleńskim, który na podrobionych papierach na nazwisko Waldemara Przeborowskiego pracował w Rydze (w 1939 roku był internowany na Łotwie, później, pracując za skierowaniem władz Łotwy w rolnictwie, nie wrócił po okupacji Łotwy przez ZSRR do obozu internowanych i uniknął w ten sposób deportacji do obozów w Rosji jesienią 1940 roku).

Następnie S. Kolbuszewski zaaranżował spotkanie J. Kaliszka ze znanymi sobie ze wspólnej działalności w Polskim Stowarzyszeniu Akademickim do wiosny 1940 roku, Franciszkiem Skierskim-Skierszkanem i Zygmuntem Gizelewskim. W styczniu 1942 roku J. Kaliszek przyjął przysięgę od pierwszych zaangażowanych w działalność konspiracyjną miejscowych Polaków. Wyjaśnił, iż zadaniem członków grupy będzie gromadzenie informacji o sytuacji w porcie, na lotnisku, stacjach kolei towarowej oraz o ruchach wojsk. Organizacja wywiadu ZWZ na Łotwie otrzymała kryptonim "E VII". Ekspozytura w Dyneburgu ("E VII/1") składała się z około 10 osób: dowódca - skierowany z Wilna kapitan "Wieloch", prawdziwe nazwisko nieznane, zastępca - miejscowy Polak Hieronim Kondratowicz, rodzina farmaceuty Wincentego Zaleskiego - w kierowanej przez niego aptece w Dyneburgu, przy ul. Rigas założono punkt składania meldunków z Rygi8, Henryk Wyścicki, ojciec i brat represjonowanego w 1941 roku przez władze sowieckie polskiego działacza społecznego Władysława Ihnatowicza - Józef i Zygmunt Ihnatowicze, Władysław Smilgin, Leon Pawłowicz. W skład ekspozytury w Rydze ("E VII/2") weszli: kierownik - sam J. Kaliszek, dowódca - F. Skierski-Skierszkan (pseudonim "Jerzy"), zastępca - Z. Gizelewski ("Piekarski").

Tuż po założeniu ekspozytury w Rydze ustalono, iż meldunki do Dyneburga będą przekazywane co 10 dni do apteki farmaceuty W. Zaleskiego. Z kolei punkty kontaktowe w Rydze założono na starówce - w warsztacie naprawy rowerów, który należał do miejscowego Polaka A.M. (inicjały) oraz w położonej w pobliżu dworca kolejowego, której właścicielem był Z. Gizelewski. Meldunek był zapiekany w bochenku chleba i przekazywany łącznikowi, który dostarczał go do Dyneburga, a stamtąd - dalej do Wilna.

W marcu 1942 roku w ekspozyturze ryskiej utworzono dwie grupy wywiadowcze. W skład pierwszej wchodzili: dowódca S. Faleński ("Kurza twarz"), bracia Antoni i Kazimierz Błażewicze, Stanisław Sielicki, Henryk Ratnieks-Ratnicki i Piotr Kułago, drugiej - dowódca Michał Lisicyn, Stanisław Gryszkiewicz, Zygmunt Oots, Piotr Sztokman oraz kolejarze Longin Lubgin i Piotr Raczko oraz osiemnastoletni Mikołaj Lisicyn - młodszy brat dowódcy grupy. Pierwsza grupa gromadziła informację o ruchu statków w porcie i samolotów na lotnisku wojskowym oraz - dzięki pracy S. Sielickiego na Poczcie Głównej - o numerach poczty polowej niemieckich jednostek wojskowych. Zadaniem drugiej była identyfikacja numerów niemieckich jednostek wojskowych rozlokowanych w poszczególnych dzielnicach miasta oraz przekazywanie informacji o składach pociągów wyjeżdżających z ryskiego dworca towarowego i kolumnach transportu kołowego kierujących się do Leningradu i Moskwy (członkowie grupy - studenci "dorabiali" w miejskim departamencie dróg i w ten sposób zabezpieczali się jeszcze przed wysyłką na roboty do Niemiec).

W dwa tygodnie po utworzeniu grup wywiadowczych rozpoczęły działalność w ekspozyturze ryskiej dwie grupy wywiadowczo - dywersyjne. W skład pierwszej, działającej pod kryptonimem "Szczupak", wchodzili: Władysław Wodejszo - dowódca, (z bratem Bronisławem współwłaściciel fryzjerni w Ilguciems), Wacław Surgowt, Stanisław Sawicki, Jan Rozwen. Do drugiej grupy ("Lin") należeli Bronisław Wodejszo, Piotr Głowecki, Leopold Dowgiełło, Hilary Czaman. Zadaniem "Szczupaka" było gromadzenie informacji o wojskowym lotnisku, fabryce broni i filii zakładów radiowych "Telefunken" w Rydze - miejscu pracy członków grupy, zadaniem "Lina" - cementownia w Ilguciemsie i jej przystań w porcie oraz obóz sowieckich jeńców zatrudnionych na budowie lotniska wojskowego.

W maju 1942 roku została utworzona trzecia grupa wywiadowcza w składzie: J. Krasowskiego - nauczyciela szkoły polskiej oraz dwóch dawnych harcerzy polskich - Józefa Połubińskiego i Jana Soma. Dostarczała ona informacji o ruchu na stacji kolejowej w Tornakalnsie, gdzie przestawiano wagony na szerokie tory używane na drugim brzegu Dźwiny. Z kolei w czerwcu 1942 roku utworzono w charakterze służby pomocniczej dwie sekcje - historyczną (Albin Salcewicz, który miał opracować historię działalności ekspozytury w Rydze w celu jej oceny w przyszłości) oraz sekcję dostaw broni (Kazimierz Kligul i Jan Glaudan - obaj rzemieślnicy działali osobno).

W kwietniu 1942 roku kierownictwo ekspozytury w Rydze zorganizowało grupę wywiadu w Liepāi - "E VII/9". W jej skład weszli: Paweł Cadko ("Michał") - dowódca, Napoleon Arbaczewski-Ostrowski ("Iks") - zastępca oraz ośmiu dalszych członków. Ich głównym zadaniem była obserwacja portu handlowego i wojskowego, druciarni i dworca kolejowego. Grupie udało się ulokować swoich ludzi w zarządzie portu w Liepāi i na telegrafie dworca kolejowego bądź zwerbować pracujące tam osoby.

W podobny sposób założono grupę w Jelgavie - "E VII/4" (dowódca - właścicielka zakładu krawieckiego, Anatolia Padzuk9, zastępca - Helena Bas, członkowie - Antoni Bańkowski, Mieczysław Żołnierowicz oraz kilka młodych osób). Przekazywała ona do Rygi meldunki o ruchu na węźle kolejowym w Jelgavie. W czerwcu do grupy dołączył Antoni Bańkowski - Polak z Polski zamieszkały w Jelgavie od 1939 roku, który podjął się gromadzenia informacji o rozmieszczeniu jednostek niemieckich w mieście.

W maju 1942 roku przybył do Rygi z Wilna jeszcze jeden emisariusz - porucznik Kazimierz Pągowski - z zadaniem zorganizowania sieci wywiadowczej w Estonii wśród miejscowych Polaków. W realizacji tego zadania pomogło mu kierownictwo ekspozytury w Rydze, dostarczając kontaktów z Polakami w Valce i wydzielając łącznika, ryskiego Polaka, Bronisława Łukaszewicza, w którego zakładzie szewskim założono punkt kontaktowy dla informacji z Estonii. Informację tę B. Łukaszewicz przesyłał dalej do Dyneburga (K. Pągowskiemu udało się zorganizować sieć w okolicach Tallina i wkrótce z Estonii zaczęły docierać ważne informacje).

Począwszy od marca 1942 roku, w sieci dalekiego wywiadu AK zaangażowanych było około 150 łotewskich Polaków (w samej tylko ekspozyturze ryskiej było 48 aktywnych członków, jednak należy pamiętać, iż w wielu przypadkach korzystali oni z czynnej pomocy krewnych i znajomych). Zgodnie ze świadectwem S. Faleńskiego udzielonym po wojnie, działalność ekspozytury ryskiej w znacznej mierze ułatwiały kontakty jej członków z Łotyszami oraz okoliczność, że w wielu przypadkach władze niemieckie uważały ich, jako obywateli łotewskich, za Łotyszy. Umożliwiło to niektórym z nich podjęcie pracy na lotnisku, stacjach kolejowych, niemieckich szpitalach wojskowych, na poczcie; jeden z nich znalazł nawet pracę jako kierowca niemieckiego pułkownika - kierownika komunikacji drogowej komisariatu generalnego "Ostland". Rzutowało to na wartość informacji dostarczanej co dziesięć dni przez kuriera do Dyneburga a stamtąd do Wilna - była ona szczegółowa i naprawdę znacząca.

Tłum. R. Lebedek

(Zakończenie w następnym numerze)

1 LVVA, Politiskās pārvaldes kartotēka, Franča Čehoviča kartiņa (Łotewskie Archiwum Państwowe, Kartoteka Urzędu ds. Politycznych, teczka Franciszka Czechowicza).

2 Szczegóły: Jēkabsons Ē. Polijas militārie un civilie bēgļi Latvijā 1939. un 1940. gadā// Latvijas vēsture. - 1993. - Nr. 2. - 27. - 28. lpp. (Jēkabsons Ē. "Polscy uchodźcy wojskowi i cywilni na Łotwie w 1939 i 1940 roku", "Latvijas vēsture" 1993, nr 2, str. 27 - 28).

3 Podbereski W. "Polacy na Łotwie - II wojna", "Pieśń Skrzydlata" (Gdańsk)1993, nr 1 (5), str. 30-32.

4 Chlebowski C. "Wachlarz", str. 14.

5 Z listu byłego łącznika AK w gminie Demene, Mieczysława Minkiewicza ("Młot"), do autora 12 maja 1993 roku.

6 List M. Minkiewicza do autora z 28 lutego 1993 roku.

7 Opis działalności punktów dalekiego wywiadu w Rydze, Liepāi i Jelgavie opiera się przede wszystkim na: Skierski-Skierszkan F. "W cieniu walki narodu polskiego z hitleryzmem. Walka Polonii ryskiej w podziemiu polskim [1972]", "Polak na Łotwie", 1992, nr 5, 6; 1993, nr 1, 2, 3.

8 "Nasi rodacy", "Polak na Łotwie", 1993, nr 6

9 W innych źródłach - Apolonia Padtiuk